8. sınıf Türkçe fiilde çatı konu anlatımı ve ders notu

>>>DOSYA HALİNDE İNDİRMEK İÇİN TIKLAYINIZ<<<

FİİLLERDE ÇATI

 

ÖZNESİNE GÖRE                                 NESNESİNE GÖRE

ETKEN                                                   GEÇİŞLİ

EDİLGEN (-l, -n)                                   GEÇİŞSİZ

DÖNÜŞLÜ (-l, -n,)                               OLDURGAN (-t, -r, -dır)

İŞTEŞ (-ş)                                               ETTİRGEN (-t, -r, -dır)

 

Fiillerin özne ve nesneye bağlı olarak kazandığı anlama ve girdiği biçime çatı denir.

Çatı, sadece fiil cümlelerinde aranan bir özelliktir. İsim cümlelerinde hâliyle olmaz.

 

1. ÖZNELERİNE GÖRE FİİL ÇATILARI

Bu başlık altındaki fiillerde özne ve fiil arasındaki ilişki göz önüne alınır.

Öznenin fiille şu ilişkileri olabilir:

Özne fiilde anlatılan işi kendisi yapabilir.
Başkasının yaptığı işten etkilenebilir.
İşi kendisi yapıp yine ondan kendisi etkilenebilir.
İşi başkalarıyla birlikte ya da karşılıklı yapabilir.

  1. A.      ETKEN FİİLLER: Fiilin bildirdiği işi gerçek öznenin yaptığı fiillerdir.

ÖRNEK:

Yaşlı nine, karşıya geçti. ( Geçen kim? – Yaşlı Nine.)

Geçti fiili öznesine göre etkendir

Çocuklar camı kırmış. (Kıran kim? – Çocuklar.)

Kırmış fiili öznesine göre etkendir.

Bugün gidiyorum. (Gidecek olan  kim? –Ben. [Gizli Özne])

Gidiyorum fiili öznesine göre etkendir. Gizli özneler de gerçek öznedir.

  1. B.      EDİLGEN FİİLLER: Gerçek öznesi söylenmeyen (ve bilinmeyen) fiillerdir.

 

ÖRNEK:

 

Cam kırıldı.                 Kimin kırdığı belli değil
Bir bildiri okundu.        Okuyan belli değil
Ev satıldı.                            Satan belli değil.

 

*Fiile “-l, -n” ekleri getirilerek yapılır.

Kapı açıldı. Araba yıkandı. Sokaklar süpürüldü.

Bu fiillerin önüne başkası tarafından ifadesi getirebiliyoruz.

Başkası tarafından açıldı, başkası tarafından süpürüldü…

 

  1. C.      DÖNÜŞLÜ FİİLLER:  Öznenin işi yaparken aynı

zamanda o işten etkilendiğini gösteren fiillerdir. Yani fiili yapan da ondan etkilenen de öznedir.
-Özne gerçek öznedir.   -Nesne yoktur.
– Fiile “-l, -n” ekleri getirilerek yapılır.

 

ÖRNEK:

Kızlar süslendi.  (Süsleyen de süslenen de kendisi )

Delikanlılar güzelce giyindi. (Giyen de giyinen de kendisi.)
Adam hep kendisiyle övünüyor.

 

*Tabiat olayları ile ilgili dönüşlü fiillerde “yapma” anlamı yerine “kendi kendine olma” anlamı vardır.
Karlar tepelere doğru çekildi.
Sıcaklardan dolayı gölün suyu çekildi.
Öğleye doğru hava açıldı.
Havalar ısınınca buzlar çözüldü.

 

İsme getirilen “-lEn” ekiyle fiile getirilen “-İş” ve “-lEş” eki de  dönüşlülük anlamı katabilir:
O gün pek içlendim.
Trafik polisini görünce adam tuttu.
Birazdan sakinleşir.

 

Not: Edilgen fiille dönüşlü fiil karıştırılabilir:
Özgür konferansta oldukça sıkıldı. >  dönüşlü
Sabaha kadar kurşun sıkıldı.          >  edilgen

 

 

  1. D.      İŞTEŞ FİİLLER:  Fiilde bildirilen işin birden fazla kişi

tarafından yapıldığını; işi beraber ya da karşılıklı yaptıklarını bildiren fiillerdir.  ” ekiyle yapılır. 

 

Dövüşmek, uçmak, gülüşmek, görüşmek…

*Ya “birlikte” ya da “karşılıklı” anlamı katar.

 

ÖRNEK:

 

Kuşlar uçtu                                    birlikte
Çocuklar gülüştü.                            birlikte
Öğrenciler kaçıştı.                           birlikte

Arada bir yazışırız.                           karşılıklı
Onunla Ankara’da tanıştık.          karşılıklı

 

*Bazı filler “ş” sesini yapılarında barındırır ve işteşlik ifade ederler. Bunlara anlamca işteş fiiller de denebilir. 

Yarışmak, savaşmak, üleşmek, güreşmek, barışmak, konuşmak…

 

*Bazı işteş fiiller bir durumdan başka bir duruma geçmeyi ifade ederler. Bunlarda işteşlik anlamı zayıftır.

Buharlaşmak, güzelleşmek, ağırlaşmak, sertleşmek, sakinleşmek…
Durum, gün geçtikçe kötüleşiyor.
Hasta, biraz daha iyileşti.
Güneşte fazla kaldığından iyice esmerleşti.
Rengi giderek koyulaşıyor.

 

 

 

 

2 Nesnelerine Göre Fiil Çatıları

 

Fiillerin nesne alıp almadıkları, alıyorlarsa hangi özellikleri taşıdığı göz önünde tutulur.

 

  1. A.      GEÇİŞLİ FİİLLER

 

-Belirtili ya da belirtisiz nesne alabilen fiillerdir.
-Bu fiillere ” neyi?, kimi?” soruları sorulduğunda  nesne alıp almadığını anlarız. Fiilin önüne “onu” kelimesini getirdiğimizde fiil anlamlı oluyorsa o fiil nesne alabilir demektir ve fiil geçişlidir.

 

ÖRNEK:

 

Titizlikle elindeki yazıları inceliyordu.

Neyi inceliyordu? / Onu inceliyordu. Anlamlı olduğu için inceliyordu kelimesi nesnesine göre geçişlidir.
Son gelişinde çocuklarını getirmemişler.

Neyi, kimi getirmemişler? / Onu getirmemişler. Anlamlı olduğu için inceliyordu kelimesi nesnesine göre geçişlidir.

 

*Cümlede nesne kullanılmamış olsa da bu fiiller geçişlidir.

Dikkatli bakmayınca fark edemezsiniz.

Neyi, kimi fark edemezsin? Onu fark edemezsiniz.

Anlamlı olduğu için inceliyordu kelimesi nesnesine göre geçişlidir.

 

  1. B.      GEÇİŞSİZ FİİLLER

-Nesne alamayan fiillerdir. Fiilden önce onu kelimesini koyduğumuzda ya da “kimi, neyi” sorularını sorduğumuzda bu fiiller anlamsız olurlar.

ÖRNEK:

 

Yine karlar yağdı gönül dağıma.

(Onu yağdı.) Cümle anlamlı olmadı o nedenle yağdı fiili nesne alamaz ve bu nedenle geçişsizdir.

Aydın’a gelen tren durdu.

(Onu durdu.) Cümle anlamlı olmadı o nedenle durdu fiili nesne alamaz ve bu nedenle geçişsizdir.

Ben dün saat 10.00’da uyudum.

(Onu uyudum.) Cümle anlamlı olmadı o nedenle uyudum fiili nesne alamaz ve bu nedenle geçişsizdir.

Kartallar hep yüksekten  uçar.

(Onu uçar.) Cümle anlamlı olmadı o nedenle uçar  fiili nesne alamaz ve bu nedenle geçişsizdir.

 

Not: Bazı fiiller hem geçişli hem geçişsiz olarak kullanılabilirler:Gezmek, dolaşmak, geçmek, sürmek, çalmak,

 

  1. C.      OLDURGAN  FİİLLER

Geçişsiz bir fiile “-dİr, -t, -r” eklerinden biri getirilerek fiil geçişli yapılırsa buna oldurgan fiil denir.

 

GEÇİŞSİZ                OLDURGAN

Yatmak           >        yatırmak
Ötmek             >        öttürmek
Uyumak          >        uyutmak
Gezmek          >        gezdirmek.
Kaçmak          >        kaçırmak

 

“Onu yatmak” anlamsızken “Onu yatırmak” kelimesinde yatırmak fiili anlamlı hale gelmiştir. o nedenle yatmak kelimesi geçişsizken yatırmak fiili oldurgan fiildir.

 

  1. D.      ETTİRGEN  FİİLLER

 

-Geçişli olduğu hâlde “-dİr, -t, -r” ekleriyle tekrar geçişli yapılan fillerdir. Geçişlilik dereceleri artırılmıştır.
-Fiili bir başkasına yaptırma söz konusudur.
-Oldurgan fiiller ettirgen hâle getirilebilir.

 

GEÇİŞLİ           ETTİRGEN        ETTİRGEN        ETTİRGEN

Gazete aldı       >  aldırdı          > aldırttı

Elbiseyi yıkadı  >  yıkattı          > yıkattırdı

İçmek              >  içirmek        > içirtmek

Durdurmak      >  durdurtmak

Uçmak             >  uçurmak                 > uçurtmak > uçurtturmak

 

Sonuç: Bütün fiiller çatı bakımından öznesine ve nesnesine göre ayrı ayrı iki özelliğe sahiptir:

 

*Çocuk koşarak yolun diğer tarafına geçti.
Öznesine göre: etken; nesnesine göre: geçişsiz

 

*Alış veriş listesini evde unuttum.
Öznesine göre: etken; nesnesine göre: geçişli

 

*Şiiri bana okuttu.

Öznesine göre: etken; nesnesine göre: ettirgen

 

*O söylediklerine çok alındı.

Öznesine göre: dönüşlü; nesnesine göre: geçişsiz.

 

Yorum yapabilir , ya da geri bildirim yapabilirsiniz.

10 Yorum Yapılmış to “8. sınıf Türkçe fiilde çatı konu anlatımı ve ders notu”

  1. İsimsiz Kullanıcı dedi ki:

    Güzel olmuş elinize sağlık.

  2. Ceren dedi ki:

    Gayet güzel ve iyi bir yazı olmuş ellerinizle sağlık

  3. Beyxza dedi ki:

    İyiymiş bu (yorum atınca profil nasıl oluşuyor ?)😂

  4. irem dedi ki:

    Emeği geçen herkese çok teşekkür ederim,ellerinize sağlık,çok güzel olmuş.

  5. muhammet cagri dedi ki:

    elinize saglik cok guzel olmus

  6. fatmanur dedi ki:

    çok işime yaradı teşekkürler 🙂

  7. serap dedi ki:

    bence cokkkkk guzel hazırlıyanların ellerine saglik

  8. hildanur dedi ki:

    harika bu yazıyı hazırlayanın eline koluna sağlık 🙂

  9. Mehmet dedi ki:

    Çok güzel olmuş ellerinize sağlık
    Çok işime yaradı yarın yazılım var

Yorum Yapmak İster Misiniz?