8. sınıf Türkçe Sözcükte Anlam Konu Anlatımı ve Çalışma Kağıdı

>>>DOSYAYI İNDİRMEK İÇİN TIKLAYINIZ<<<

SÖZCÜKTE ANLAM

GERÇEK ANLAM (TEMEL ANLAM)

 

Kelimelerin taşıdıkları ilk ve genel anlama gerçek anlam denir. Kelimelerin sözlükteki ilk anlamıdır. Kelimenin gerçek anlamı, herkesçe bilinen yaygın anlamıdır. Buna “temel anlam” da denir.

Meselâ, “ağız” dendiğinde akla ilk gelen, organ adıdır.

Kanadı kırık bir martı gördüm.

Soğuk sudan boğazı şişmişti.

Yataktan kalkarken başımı duvara çarptım.

Soğuktan su boruları patlamış.

“Bir kelime temel anlamında kullanılmışsa onun yerine aynı anlamı verecek başka bir sözcük kullanılamaz.”

                      YAN ANLAM

Temel anlamıyla bağlantılı olarak zamanla ortaya çıkan değişik anlamlara yan anlam denir. Sözcüğün gerçek anlamının dışında, ancak gerçek anlamıyla az çok yakınlık taşıyan yeni anlamlar kazanması yan anlamı oluşturur.

 Bir sözcüğün yan anlam kazanmasında genellikle yakıştırma ve benzerlik ilgisi etkili olmaktadır.

Meselâ “göz” dendiğinde akla ilk gelen, kelimenin temel anlamı olan organ adıdır. Ama “iğnenin gözü”, “çantanın gözü”, masanın gözü” tamlamalarındaki anlamlar benzetme yoluyla kazandırılmış yeni anlamlardır. Bunlara da yan anlam denir.

 Uçağın kanadı havada parçalanmış.

Şişeyi boğazına kadar doldurdu.

Yokuşun başına kadar koştuk.

Başı kırık bir çiviyi sökmeye uğraşıyor.

MECAZ ANLAM

Bir sözcüğün gerçek anlamından bütünüyle uzaklaşarak kazandığı yeni anlama mecaz anlam denir. Başka bir deyişle bir kelimenin, gerçek anlamı dışında, başka bir kelimenin yerine kullanılması sonucu ortaya çıkan anlamdır. Bu kullanımda anlatımı renklendirmek ve kuvvetlendirmek esastır. Mecaz anlamda iki kelime bir yönüyle benzerlik ilgisi kurularak birbirine benzetilmiştir.

Bu konuyu bir daha açmayacağım.

İşsizlik sorunu hükümeti terletecek.

Derdim çoktur, hangisine yanayım.

Doktora boş gözlerle bakıyordu.

Bu şarkıya bayılıyorum.

UYGULAMALAR……

1-Aşağıdaki cümlelerin sonuna altı çizili sözcüklerin hangi anlamda kullanıldıklarını yazınız.

ÝAyağını alçıya almışlar………………

ÝSandalyenin bir ayağı kırılmış……………….

ÝBana ayak yapma…………….

ÝKapının kolunu da boyamışsın……………………

ÝKollarını boynuma öyle bir doladı ki……………

ÝCimrilik damarı tuttu……………..

ÝDamardan serumla beslemişler……………..

ÝYeni bir petrol damarı bulundu……………….

ÝDağın eteğine bu köyü kurmuşlar…………………

ÝHaberi alınca etekleri zil çaldı………………………….

ÝKırmızı eteğin sana çok yakışıyor…………………….

ÝDili sıcak sütü içince yanmış………………..

ÝKilidin dili içine kaçmış…………………

ÝNe diller döktüm, ikna edemedim………………

ÝBurun ameliyatı olmuş…………….

ÝAyakkabının  burnu iki günde açıldı………………………..

ÝGemi Ümit Burnu’ndan geçerek Kuzey Afrika’ya doğru yol aldı………………

 

2-Aşağıdaki cümlelerde hangi sözcük mecaz anlamda kullanılmıştır?

A) Masanın ayağı oynuyor.                 C)İki yazılım çok kötü geçti.

B)Beni boş vaatlerle kandırdı.             D)Televizyon izlemeyi çok seviyorum.

 

3- “ diş” kelimesi aşağıdaki cümlelerin hangisinde yan anlamda kullanılmıştır?

A)Bu yemek dişimin kovuğunu doldurmadı.   B)Bana diş göstererek korkutacağını mı sandın?

C)Üç diş sarımsak verir misin?   D)Azı dişim çok ağrıyor.

 

4- “Göz” kelimesi aşağıdaki cümlelerin hangisinde temel anlamıyla kullanılmıştır?

A)Dolabın gözünü kapattınız mı?  B)Yavaş yavaş suyun gözüne kadar gitti.

C)Göz gördüğünü (ağız yediğini) ister.  D)Elma ağacına göz aşısı yaptık.

 

5- Aşağıdaki cümlelerde hangisinde  mecaz anlamda kullanılmış bir sözcük vardır?

A)Derin düşüncelere dalmış kimseyi dinlemiyor. B) Kalemin başını hep kemirir.

C)Suda oynamayı çok sever.            D)Oyuncaklarını kimseye vermez.

 

6-Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ”ağız” sözcüğü yan anlamda kullanılmıştır?

A)Ağzın doluyken konuşmamalısın.      B)Dedemin ağzında hiç diş yok.

C)Kapının ağzında oturma.    D)Ağız dalaşı yapmaktan ne zevk alıyor, anlamıyorum.

 

7-Aşağıdaki sözcüklerden hangisi gerçek anlamında kullanılmamıştır?

A) Gelin ata binmiş ya nasip demiş. B)Arabaya binerken cüzdanımı düşürmüşüm.

C) Paramı alamazsam tepene binerim bak.    D) Uçağa binmekten korkuyor.

TERİM ANLAM

Bir sözcüğün bilim, sanat ve meslek dalıyla ilgili özel ve belirli bir anlam çerçevesinde kullanılmasıdır. Terim anlamda önemli ılan sözcüğün kullanıldığı alanla ilgili özel bir anlam içermesidir. Aynı sözcük dilin normal kullanımı içinde tamamen farklı bir anlama gelebilir.

 Örnek: kare, kök, üçgen, açı, sayı, doğru,bölme vs. geometri terimleridir.

Dil bilgisi terimleri:

 

Bir üçgenin iç açılarının toplamı 180 derecedir.

Tahtaya bir doğru çizdi.

Uyarı: bir sözcüğün terim anlam olup olmadığını cümleye bakarak anlayabiliriz.

Annem bugün perdeleri yıkadı.(cümlede perde sıradan bir nesneyi karşılamaktadır.)

Oyun iki perdeden oluşuyordu.( bu cümlede ise tiyatro alanını düşündürmektedir, o yüzden terimdir.)

Uyarı : bilim dallarının isimleri terim değildir.Babası yıllardır astronomi ile ilgilenir.

Türkçe ve matematikten yazılı olduk.(terim değiller)

 SOYUT ANLAM :Beş duyu organından biriyle algılanamayan, maddesi olmayan, varlıkları inançla ve his ile bilinen kavram ve varlıkları karşılayan kelimelere soyut kelimeler denir; bu kelimelerin gösterdiği anlam özelliklerine de soyut anlam denir.

Hayal, rüya, düşünce, menfaat, sevgi, korku, güzellik…

 SOMUT ANLAM

Beş duyu organında biriyle algılanabilen, maddesi olan kavram ve varlıkları karşılayan kelimelere somut kelimeler denir; bu kelimelerin gösterdiği anlam özelliklerine de somut anlam denir.

Ağaç, taş, ev, mavi, soğuk, su, masa, yol, yürümek, koşmak…

 

UYARI: bazı sözcükler kullanıldıkları cümleye göre soyut veya somut anlam kazanır.

Elindeki bıçak çok keskin.(                            )

Öyle keskin sözleri vardı ki karşı durulamaz. (                                   ).

Aşağı kattan sesler geliyordu (                                         ).

Beni kendinden çok aşağı görüyordu (                                       ).

SÖZCÜKLER ARASI ANLAM İLİŞKİSİ

                        1.EŞ ANLAM: Anlamları aynı yazılışları farklı olan sözcüklerdir.

UYARI: Bazı sözcükler kullanıldığı cümleye göre eş anlam özelliği kazanır.

ÖRNEK: Dost kara günde belli olur’ atasözünde geçen kara sözcüğü siyah sözcüğüyle değil kötü sözcüğüyle eş anlamlıdır.

 

Kıymet-

cevap

sene-

medeniyet

imkân

ivedi

zelzele

fakir

misafir

sınav

metot,

-sorun

fiil

sözcük,

-araç…

Sıfat

Ad

Zamir

Zarf

Eylemsi

Ad-fiil

Sıfat-fiil

Zarf-fiil


                      2.KARŞI(ZIT)ANLAM: Sözcüklerin anlamca karşıt olmasıdır.

UYARI: Bir sözcüğün olumsuzu o sözcüğün zıttı değildir. Tuzlu tuzsuz-Geliyor gelmiyor.

                  3.EŞ SESLİ (SESTEŞ): Yazılışları aynı olduğu halde anlamları tamamen farklı olan sözcüklerdir.

Kara ( toprak parçası)             kara (siyah renk)

At-(                          )              At(                           )

Saç (                        )                Saç(                              )

ÖRNEK: Bizi derde saldın- Bülbül güle gül dedi.

UYARI: Bir sözcüğün temel anlamı ile yan anlam ve mecaz anlamları sesteşlik oluşturmaz.

ÖRNEK: Çocuklar ağacın dalını kırdılar. (ağaç dalı)

Adam suyun dibine daldı. (suyun altına inme eylemi)

Bu sözcükler birbirleriyle ilgisi olmayan yani sesteş sözcüklerdir.Aşağıdaki örneklerde aynı sözcüğün temel ve yan anlamda kullanımı verilmiştir.

ÖRNEK: Çocuklar ağacın dalını kırdılar. (ağaç dalı terim anlam )

Sınava hangi daldan gireceksin. (branş yan anlamdır.)

UYARI: Düzeltme işareti bulunan bir sözcükle düzeltme işareti bulunmayan bir sözcük eş sesli değildir.

ÖRNEK: Hala-hâlâ

Kar-kâr

UYARI: Sesteş sözcükler kökteş sözcüklerle karıştırılmamalıdır.

ÖRNEK: Bir kutu boya ile sınıfı boyadı.

Altı çizili sözcükler arasında anlam ilişkisi olduğu için kökteş sözcüklerdir.Oysa sesteş sözcükler arasında anlam ilişkisi yoktur.

SORU: Aşağıdaki cümlelerin hangisinde sesteş sözcükler bir arada kullanılmamıştır?

A)    Güzel, yüzün benli de gönlün niye bensiz.

B)    Bir içim su içtim içim coştu.

C)    Geçiyor güller önünden gül yüzlü bahtiyar.

D)    Ak bir bulut akıyor gökyüzüne

              YAKIN ANLAMLI SÖZCÜKLER: Bazı sözcükler tam olarak eş anlamlı olmasalar da birbirine çok yakın olduklarından bunlara yakın anlamlı sözcükler denir.

ÖRNEK: Dün yemekte bana söyledikleri için ona küstüm

Dün yemekte bana söyledikleri için ona darıldım.

ÖRNEK: Dost-arkadaş

Soğuk-serin

Fiyat-ücret

Dilemek-istemek

Gitmek-varmak

. GENEL ve ÖZEL ANLAM

Genel anlamlı kelimeler birden fazla kelimeyi bünyesinde bulunduran, birden çok türü kapsayan kelimelerdir.

Özel anlamlı kelimeler ise daha dar bir anlamı, kesin ve net olarak anlatır. Anlam özelleştikçe kesinlik de artar.

Varlık-canlı-insan-Ahmet

Metin-paragraf-cümle-kelime-hece-harf

ÖRNEK: meyvelerden en çok elmayı severim.(                                         )

Okuduğum kitap iki yüz sayfaydı.(                                  )

En güzel çiçek nergistir.  (                                           )

NİTEL VE NİCEL ANLAM

Varlıkların ölçülebilen, sayılabilen, azalıp, artabilen durumlarını anlatan sözcüklere nicel anlam denir.

Varlıkların ölçülüp, sayılamayan özelliklerini anlatan sözcüklere de nitel anlam denir.

   ÖRNEK: Yüksek yüksek tepelere ev kurmasınlar.(                         )

Onun yüksek mevkilerde adamı var.(                    )

                  Büyük lokma ye, büyük konuşma

Yolumuz geniş bir ovaya düştü.(                    )

 Az olsun öz olsun.

AD AKTARMASI(MECAZ-I MÜRSEL)

Benzetme amacı gütmeden bir sözün başka bir söz yerine kullanılmasıdır. Bir sözün doğrudan söylenmeden ilgili olduğu başka bir sözcükle anlatılmasıdır.

Örneğin, “İstanbul’a ünlü raketler geldi.” Cümlesinde “raket” sözcüğü ile “tenisçiler” kastedilmiştir.”tenisçiler” kavramı doğrudan söylenmemiş, ilgili olduğu bir kavramla, yani “raket” kavramıyla düşündürülmüştür.

ÖRNEK: Güneş batarken ufuktan bir yelken geçiyordu.

Ellerim dolu, arabayı sen açar mısın?

Bütün mahalle bu olaya sevindi.

Bir oturuşta üç tabağı rahatlıkla bitiriyor.

Bu olaylara Ankara sessiz kalıyor.

Orhan Veli’yi okur musun?

DEYİM AKTARMASI( NİTELİK AKTARMASI)

1.İnsandan Doğaya (kişileştirme): İnsana ait özelliklerin doğaya aktarılmasıdır.

Bir mavi göl uyanır gözlerinde.

Dili çözülüyor gecelerin.

Kaldırımlar anlatır sana nasıl peşinden koştuğumu.

2.Doğadan insana:İnsan dışındaki varlıkların özelliklerinin insana aktarılamasıdır.

Babam karnemi görünce kükredi.

Damladım bir gece vakti pencerene.

3.Duyular arası aktarım:Bir duyuya ait işlevin başka bir duyuya aktarılmasıdır.

Çocuğun çok tatlı bir gülümsemesi vardı.

Onun sert bakışları herkesi korkuttu.

Acı çığlığı odama kadar geliyordu.

SORU:Aşağıdaki cümlelerin hangisinde duyular arası aktarmaya örnek vardır?

A)    Ilık bir bahar sabahı yola çıktık.

B)    Pazardan aldığım biberler acı çıktı.

C)    Sıcacık bir gülümseme örter hüznün üstünü.

D)    Heyecandan yüzü kıpkırmızı olmuştu.

GÜZEL ADLANDIRMA

Söylenmesi kulağa hoş gelmeyen olumsuz ya da ürkütücü anlamlar çağrıştıran sözlerin daha olumlu, kabullenebilir sözlerle anlatılamasıdır.

Ölmek: rahmete kavuşmak

Gömmek: toprağa vermek

Verem: ince hastalık

Cin: üç harfliler

DOLAYLAMA

Bir kelimeyle anlatılabilecek bir durumu birden fazla kelimeyle anlatmaya denir.

 

“yavru vatan”:

“büyük kurtarıcı”:
“ulu önder”:

“derya kuzuları”:

“file bekçisi”:

“Türkiye’nin kalbi”:

“kara elmas”:

“bacasız sanayi”:

“ormanlar kralı”:

 

ARGO ANLAM

Sadece belli bir topluluk ya da meslek tarafından kullanılan özel sözcüklerden oluşan dile argo denir.

Argo, dil içinde bir dil gibidir.

Külhanbeylerinin anlaşma vasıtası da denebilir. Küfürle karıştırılmamalıdır.

Argonun varlık sebebi kolay ve çekici anlatımı yakalama isteğidir.

Şekil ev anlamda ölçüsüzlük ve mübalâğa esastır.

Bağımsız ve sorumsuz yaşayışın dilidir de denebilir.

Dışa dönüklük, boşalma, rahatlama argoda sınırsızdır. Her şeye küfür kelimeleri kullanmadan küfredilir.

“Canına yandığımın dünyası” gibi.

abdestini vermek: azarlamak

aklına tükürmek: birinin düşüncesini beğenmemek

mektep çocuğu: acemi, toy

zokayı yutmak: aldatılıp zarara sokulmak

yutmak: iyice eksiksiz olarak öğrenmek

arakçı: hırsız

bal kabağı: aptal, beyinsiz

torpil, moruk, çakmak (sınıfta kalmak), asılmak…

DEVAMI İÇİN YUKARIDAN DOSYAYI İNDİRİNİZ..

Yorum yapabilir , ya da geri bildirim yapabilirsiniz.

Yorum Yapmak İster Misiniz?